Thua Nhật Bản 20 điểm rồi mất luôn huy chương đồng, vấn đề của đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc thật sự không chỉ là "ai không tới"
Ở bán kết Asiad vừa qua, đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc thua Nhật Bản với tỷ số 77-97; trận tranh huy chương đồng ngay sau đó lại thua Iran 70-79. Cuối cùng đội chỉ đứng thứ tư. Đây là thành tích tệ nhất của đội tại Asiad kể từ hạng năm ở Asiad Incheon 2014, cũng là thứ hạng tệ thứ hai trong lịch sử đội. Nếu chỉ đổ những kết quả này cho cầu thủ trẻ thiếu kinh nghiệm, hoặc cho việc Triệu Kế Vĩ, Triệu Duệ, Dương Hàn Sâm không dự giải, thì chưa giải thích hết mọi vấn đề đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc đang đối mặt. Bởi đội Nhật Bản lúc đó cũng thiếu nhiều trụ cột như Rui Hachimura, Yuta Watanabe, Yuki Kawamura; đội hình ra sân chủ yếu gồm cầu thủ xoay tua của B.League và sinh viên. Trong tình thế cả hai đều không phải đội hình mạnh nhất, đội Trung Quốc lại lộ ra sự thiếu ổn định trên cả chuỗi: từ chọn người, tập luyện, đến bồi dưỡng ở giải đấu, rồi điều chỉnh tại chỗ.
Trong danh sách bóng rổ nam Asiad Aichi – Nagoya 2026, Dương Hàn Sâm và Triệu Kế Vĩ, những người từng đá vòng loại World Cup, vắng mặt; Triệu Duệ cũng không vào danh sách cuối. Dư Gia Hào, Lý Duyệt Châu vào danh sách, Thôi Vĩnh Hi thay Hạ Hy Ninh. Dù Dư Gia Hào, Lý Duyệt Châu, Thôi Vĩnh Hi và một số cầu thủ khác vào danh sách 12 người cuối cùng, thiếu Triệu Kế Vĩ, Triệu Duệ và Dương Hàn Sâm khiến đội bị thử thách ở khâu hậu vệ cầm nhịp, xử lý bóng quyết định, phối hợp trong vùng cấm và bảo vệ rổ.
Vì vậy, vấn đề không nên dừng đơn giản ở chuyện một cầu thủ nào đó "có đủ tư cách được chọn hay không". Một đội hình đấu trường lớn phải trả lời được vài câu cụ thể: dưới phòng thủ áp lực cao, ai đưa bóng qua giữa sân một cách ổn định? Khi bị bọc, ai tìm ra cách phá? Tuyến phòng ngự đầu tiên bên ngoài do ai dựng lên? Khi đối thủ ghi liên tiếp, ai đứng ra giữ nhịp? Như đội Nhật Bản, dù thiếu cầu thủ ngôi sao, họ vẫn vận hành hiệu quả nhờ tốc độ, khả năng ném và tranh bóng bật bảng tấn công tích cực. Còn đội Trung Quốc, sau khi thiếu một số cầu thủ chức năng then chốt, mạch nối hai đầu công thủ rõ ràng trở nên lỏng. Điều đó cho thấy đội tuyển cần xây một kho nhân tài dài hạn chia theo chức năng, thay vì mỗi đợt tập trung lại ghép đội hình tạm bợ.
Theo đưa tin, đợt tập trung kỳ này của đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc kéo từ ngày 13 tháng 7 đến ngày 10 tháng 9, trước sau gần hai tháng. Ban đầu triệu tập 23 cầu thủ, và dự định đá 6 trận giao hữu ở Hải Khẩu, Phật Sơn. Thời gian tập nhìn thì không ngắn, nhưng chu kỳ tập của 23 người không đồng nghĩa với thời gian cọ xát chung của đội hình 12 người cuối cùng dự Asiad, vì danh sách còn phải điều chỉnh linh hoạt theo chấn thương, cầu thủ thi đấu ở nước ngoài trở về và nhiệm vụ của từng giải.
Chất lượng tập cũng không thể chỉ đo bằng số ngày. Vòng xoay thông thường ở trận giao hữu hoàn toàn khác với vòng loại trực tiếp, khi phải đối mặt với áp lực cướp bóng dồn dập, liên tiếp mất bóng bật bảng tấn công, và trụ cột xuống sức. Đội Trung Quốc càng cần luyện đi luyện lại cách đuổi điểm khi bị dẫn, cầm nhịp khi đang dẫn, ứng phó khi nhiều hiệp liên tiếp không ghi được điểm, cũng như khi phải rút ngắn vòng xoay. Sau trận tranh huy chương đồng, huấn luyện viên trưởng Quách Sĩ Cường từng nói đội có lúc vì chấn thương chỉ xoay được 9 người, khiến thể lực hao tổn lớn ở hai trận cuối. Đó vừa là khó khăn khách quan, vừa cho thấy tập luyện và cách thiết kế danh sách phải chuẩn bị sẵn phương án dự phòng cho tình huống cực đoan.
Đổ hết trách nhiệm cho giải CBA cũng quá đơn giản. Theo công bố trên trang chủ CBA, 23 vòng đầu mùa 2025–2026 có tổng cộng 230 trận, trong đó 56 trận cách biệt không quá 5 điểm, và 11 trận khác bước vào hiệp phụ. Đồng thời, tỷ lệ ném trúng của cầu thủ nội địa cũng tăng từ 40,27% mùa trước lên 41,09%. Bản tổng kết mùa giải của Tổng cục Thể thao còn chỉ ra: sau khi giải đổi thành mỗi hiệp 10 phút, tỷ lệ trận có cách biệt trong vòng 5 điểm của cả mùa đạt 25,4%; cường độ cạnh tranh không giảm vì thời gian trận bị rút ngắn.
Nhưng một nhóm số liệu khác đáng cảnh báo hơn: trong top 20 bảng điểm giai đoạn một chỉ có 3 cầu thủ nội địa; trong top 20 kiến tạo cũng chỉ có 8 cầu thủ bản địa. Ngoại binh gia nhập đúng là nâng chất lượng trận đấu, nhưng nếu vì thế mà hậu vệ bản địa lâu ngày không thể trở thành người cầm bóng chính ở thời khắc then chốt của đội mạnh, chẳng hạn năm phút cuối trận, thì khi lên đội tuyển họ khó đột ngột có được khả năng phá thế bọc, khống chế nhịp độ và hoàn thành đợt tấn công cuối.
Giải đã tung ra giải tiềm năng, cả mùa sắp xếp 190 trận, đúng là bổ sung cơ hội ra sân cho cầu thủ trẻ. Đó là một thay đổi tích cực. Tuy nhiên, giải tiềm năng giải quyết nhiều hơn câu hỏi "có bóng để đánh hay không"; nó không thể thay hoàn toàn trách nhiệm và áp lực của những hiệp giằng co ở giải chính thức. Đo hiệu quả bồi dưỡng không thể chỉ nhìn điểm trung bình mỗi trận của cầu thủ bản địa, mà còn phải xem ở năm phút cuối họ có bao nhiêu lần chắn – tách, đơn đấu và kết thúc tấn công.
Trong trận gặp Nhật Bản, đội Trung Quốc đã bị dẫn 13 điểm ngay hiệp một; đến hết hiệp hai, cách biệt nới thành 19 điểm; hiệp ba có lúc thậm chí bị dẫn tới 35 điểm. Tổng cục Thể thao dẫn bài phục bàn của Báo Thể thao Trung Quốc, chỉ ra đội liên tiếp gặp vấn đề ở phòng thủ chuyển trạng thái, bảo vệ bóng bật bảng tấn công và lựa chọn tấn công. Ở trận tranh huy chương đồng gặp Iran, đội Trung Quốc từng đuổi hòa 42-42 ở hiệp ba, nhưng sau đó bị đối thủ chạy một mạch 13-4; hiệp cuối, khi đuổi tới 62-63, chỉ còn kém 1 điểm, lại bị đối thủ bứt phá 16-8 và kéo hẳn cách biệt, cuối cùng không lội ngược được.
Mấu chốt của những thất bại kiểu này thường không phải một quả kết liễu không vào, mà là khi tỷ số bắt đầu mất kiểm soát thì không cầm máu kịp. Nhìn lại, bán kết Asiad Hàng Châu 2023, ở nửa đầu trận đội Trung Quốc đã dẫn Philippines 48-30 với cách biệt lớn, nhưng cuối cùng bị lội ngược 76-77, hết cửa vào chung kết. Ở World Cup bóng rổ nam 2023, đội Trung Quốc khép lại với 1 thắng 4 thua, xếp thứ 29, lập thứ hạng World Cup tệ nhất lịch sử đội. Dẫn mà không giữ được, lúc bị dẫn thì dễ nóng vội khi đuổi điểm: những điều này không còn là ngẫu nhiên của riêng một trận.
Đương nhiên, đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc không phải không có khả năng đá những trận then chốt trình độ cao. Ở chung kết Cúp châu Á 2025, gặp Australia lúc đó xếp thứ bảy thế giới, đội có lúc dẫn 15 điểm, cuối cùng chỉ thua sát nút 89-90, giành huy chương Cúp châu Á đầu tiên trong gần mười năm. Trận này đúng là một phản chứng: khi vai trò của từng người rõ ràng, kế hoạch công thủ được thực thi có hiệu quả, đội Trung Quốc vẫn có thể xoay xở với đội mạnh. Thứ thật sự thiếu là khả năng nhân bản ổn định màn trình diễn trình độ cao ấy vào lúc nhân sự thay đổi và trận đấu rơi vào nghịch cảnh.
Vì vậy, điều đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc cần không phải thêm một lần "đập đi xây lại" theo cảm xúc. Ở khâu chọn người, phải bảo đảm các vị trí chức năng then chốt có người thay thế; trong tập luyện, phải nâng tỷ lệ diễn tập dưới tình huống áp lực cao; ở giải đấu, phải giao nhiều quyền bóng quyết định cục diện hơn cho cầu thủ bản địa; ban huấn luyện thì phải điều chỉnh dứt khoát ngay khi bóng bật bảng vừa thất thủ, thể lực vừa xuống và tấn công vừa đình trệ. Chỉ khi các mắt xích ấy nối chặt với nhau, đội tuyển mới không mỗi lần trụ cột vắng mặt hoặc trận rơi vào gió ngược lại phơi ra cùng một loạt vấn đề cũ.
